موضوع
مهندسی مواد یکی از رشته های مهندسی است که به درستی لقب مادر رشته های مهندسی را به خود اختصاص داده است. این رشته به عنوان یک رشته مستقل، قدمتی حدود هفتاد ساله دارد. در ایران نیز از حدود 40 سال قبل این رشته در دانشگاههای کشور تدریس میشود. به جرات میتوان گفت که اکثریت قریب به اتفاق مصنوعات بشری که در اطراف میبینیم. حاصل تلاش مهندسین مواد است. اگر به اتومبیل، قطار و هواپیما توجه کنیم، قسمتهای اصلی آن مثل بدنه، شیشه و موتور از مواد تشکیل شده است. در ساختمانها تمام قطعات فلزی بکار رفته در اسکلت ساختمان، تمام مواد اولیه سیم کشی، مواد بکار رفته در لوله کشیهای آب، شوفاژ، گاز، وسایل و لوازم خانگی و... تماماً به مهندی مواد مربوط میشود. تحولاتی که در عرصه علم و صنعت صورت گرفته، بطور مستقیم یا غیر مستقیم حاصل تلاش و پیشرفت در این رشته مهندسی است. صنایعی مثل هوافضا، اپتیک، الکترونیک، کامپیوتر و… بدون پیشرفت در مهندسی مواد هیچگونه احتمالی برای رشد در آنها متصور نبوده است. تولید قطعات فلزی و غیرفلزی با قابلیتهای ویژه مثل سوپر هادیها، قطعات با مقاومت فوق العاده در برابر سایش، قطعات مقاوم دربرابر خوردگی و اکسیداسیون و مقاومت فوقالعاده دربرابر حرارتهای زیاد، بشر را قادر ساخته تا در عرصه صنعت و تکنولوژی به پیشرفتهای کنونی برسد. بنابراین در طراحی و ساخت تقریبا تمام مصنوعات بشری در تیم طراحی یا ساخت، در کنار مهندسین برق، مکانیک، شیمی، عمران و صنایع حضور مهندسین مواد الزامی و غیرقابل اجتناب میباشد. در حال حاضر رشته مهندسی مواد در سطح دانشگاههای ایران در مقطع کارشناسی در سه گرایش دانشجو میپذیرد که عبارتند از: متالورژی استخراجی، متالورژی صنعتی و سرامیک.
گرایش متالورژی استخراجی
گرایش متالورژی استخراجی یکی از زیرمجموعه های رشته مهندسی مواد است. کشور ایران جزء معدود کشورهای جهان بشمار می رود که دارای معادن متنوع و غنی از فلزات است. با وجود این مزیت نسبی، متأسفانه هنوز ما نتوانسته ایم به جایگاه واقعی خود در تولید فلزات در جهان برسیم. در ایران در حال حاضر فقط فلزاتی نظیر آهن، مس، سرب، روی و آلومینیوم بصورت انبوه تولید می شود. هنوز ما وارد کننده فلزاتی نظیر تیتانیم، منیزیم، کبالت و ... هستیم. حتی باید اشاره کرد که بحث روز ایران در رابطه با غنی سازی اورانیم، با وجود معادن حاوی اورانیم اخیراً مورد توجه قرار گرفته، که یک بحث کاملاً متالورژیکی است. در حقیقت باید از متخصصین امر استخراج فلزات بعنوان متولیان تولید فلز اورانیم نام برد. بنابراین دیر یا زود ایران باید تولید دیگر فلزات مهم صنعتی و استراتژیک را آغاز کند. این مسئله جز با کمک نیروهای متخصص امکان پذیر نیست.
در این رشته به هیچ وجه در مورد معدن کاری و استخراج معادن بحث نمی شود. این جزء مواردی است که به فارغ التحصیلان رشته مهندسی معدن مربوط می شود. بلکه کار فارغ التحصیلان این رشته هنگامی آغاز شده که سنگ معدن حاوی فلز در محل کارخانه تحویل گرفته می شود.
در این گرایش دانشجویان، اصول و مبانی علمی استخراج فلزات را آموزش می بینند. در کنار آموزش فناوریهای متداول تولید فلزات، روشهای نوین تولید فلزات نیز تدریس می شود.
از دیگر زمینه هایی که در این گرایش آموزش داده می شود میتوان به خوردگی و از بین رفتن فلزات و روشهای جلوگیری از آن و روشهای پوشش دهی فلزات اشاره کرد. گفتنی است که در حال حاضر 33% از درآمد ناخالص ملی کشور آمریکا بواسطه مسئله خوردگی انواع سازه ها، اتومبیلها، صنایع و .... تلف می شود. این نشان دهنده اهمیت علم خوردگی فلزات است. همچنین با عملیات خاص میتوان در سطح فلزات، پوششهای خاصی ایجاد کرد که خصوصیات سطحی فلزات را بطور چشمگیری بهبود داد. بعنوان مثال میتوان با ایجاد پوششهای خاص سختی سطح فلزات را تا پانزده برابر افزایش داد. یا با ایجاد پوششهای مناسب در سطح فلزی مثل آهن، آنها را در محیطهای خورنده ای مثل اسید سولفوریک به راحتی بکار برد. دانشجویان جزء مواردی که در این رشته با آن آشنا می شوند خوردگی و روشهای جلوگیری از آن و علم پوشش دهی فلزات است.
گرایش متالورژی صنعتی
رشته متالورژی صنعتی یکی از زیر مجموعههای رشته مهندسی مواد است. در مهندسی مواد شناخت ساختار مواد و خواص آن و شناخت ارتباط بین این ساختار و خواص در جهت افزایش زمینههای کاربردی و طراحی مواد نو و ترکیبات جدید از اهمیت ویژهای برخوردار است.
با توجه به نام و محتوی این رشته ملاحظه میشود که در این رشته از علم شناخت فلزات و آلیاژها در جهت کاربردهای صنعتی استفاده میشود. علم متالورژی که یکی از شاخههای علم مواد میباشد در زمینه طراحی و تولید آلیاژهای صنعتی کاربرد دارد. کلیه قطعات مکانیکی که در صنایع مختلف بکار میرود از فلزات و آلیاژهای گوناگونی ساخته شده اند. انواع فولادها و چدنهای آلیاژی، آلومینیم و آلیاژهای آن، مس، منیزیم، روی و سایر فلزات بهطور وسیع در ساخت انواع قطعات صنعتی مورد مصرف قرار میگیرند. این قطعات در صنایع مختلف بهخصوص صنایع خودروسازی، هوا- فضا، هواپیماسازی، پتروشیمی، صنعت نفت و گاز، ساختمان، سازههای فضایی، حملونقل، صنایع نظامی بهکار میروند.
زمینههای کاربردی جدید:
رشته متالورژی صنعتی علاوه بر کاربردهای متداول که در صنایع گوناگون دارد در جهت طراحی و تولید مواد پیشرفته بهسرعت در جهان در حال توسعه میباشد. مواد مغناطیسی نو با خواص برتر، استفاده از مواد مرکب (کامپوزیت) پایه فلزی، ساخت مواد پیشرفته از طریق ترکیبات بینفلزی، استفاده از آلیاژهایی که میتوانند جایگزین اعضای بدن انسان شوند، ایجاد آلیاژهای سبک جهت تولید قطعات حساس، طراحی و تولید آلیاژهایی که در دماهای بالا بهکار میروند، طراحی آلیاژهایی که در شرایط ویژه و سخت کاربرد دارند مثالهایی از کاربرد رشته متالورژی صنعتی در تولید مواد پیشرفته میباشد. در سالهای اخیر رشتههایی مانند مواد زیستی و نانوتکنولورژی مورد توجه بسیاری از محافل علمی، تحقیقاتی و صنعتی جهان قرار گرفته است که رشته متالورژی صنعتی میتواند نقش اساسی در جهت توسعه اینگونه مواد پیشرفته ایفا نماید. دراین راستا در ایران و بهخصوص دانشگاه علم و صنعت ایران در سالهای اخیر تحقیقات علمی گستردهای صورت گرفته است و دانشکده مهندسی مواد و متالورژی به عنوان قطب علمی مواد پیشرفته کشور شناخته شده است. پژوهش و تحقیقاتی که در این رشته و با همکاری با سایر مراکز علمی جهان صورت میگیرد در قالب مقالات علمی در معتبرترین مجلات جهان بهچاپ میرسد.
زمینههای اشتغال و ارتباط با سایر رشتهها:
بهدلیل کاربرد وسیع مواد و بهخصوص فلزات در ساخت کلیه قطعات صنعتی میتوان به زمینه اشتغال دانشآموختگان این رشته در صنایع گوناگون پیبرد. در بخش دولتی شرکتها و کارخانجات بزرگ نظیر تولید فولاد، ذوبآهن، صنایع خودروسازی، صنایع هوا- فضا، صنایع نظامی و صنعت نفت،پتروشیمی و ... و در بخش خصوصی اکثر کارخانجات تولید قطعات صنعتی بهخصوص در صنایع خودروسازی، ساختمانسازی، معادن و صنعت سیمان میتواند زمینههای جذب دانشآموختگان رشته متالورژی صنعتی را فراهم سازد. این رشته ماهیتاً ارتباط نزدیکی با دو رشته مهندسی مکانیک و مهندسی صنایع دارد واکثر پروژههای صنعتی بهصورت کارگروهی و تیمی به انجام میرسد.
گرایش سرامیک
رشته سرامیک یکی از زیر مجموعههای رشته مهندسی مواد است. وظیفه اصلی یک مهندس مواد در ابتدا شناخت ساختمان مواد و خواص آن و شناخت ارتباط بین این ساختار و خواص است و در مواردی دیگر با توجه به نیاز کاربردی که وجود دارد مواد جدید و ترکیبات جدید را طراحی نماید.
اما رشته سرامیک به عنوان یک زیر شاخه رشته مواد چیست؟
در ابتدا با شنیدن نام سرامیک هر انسانی به یاد ظروف سفالین میافتد و بسیاری فکر میکنند که رشته مهندسی سرامیک یک رشته هنری است و گروهی دیگر این تصور را دارند که این رشته محدود به ساخت محصولاتی چون ظروف سفالین، کاشی یا چینی میباشد. اما نکته قابل توجه در رابطه با این شاخه از علم مواد این است که با شناخت و ورود دستآوردهای آن به دنیای صنعت یک مرحله جدید و یک تحول بزرگ پدید آمد. این شاخه که بسیار هم جوان است سبب شد تا تحول بزرگی درصنایع فضا، الکترونیک، اپتیک، پزشکی و بسیاری از علوم دیگر پدید آید.
بطور کلی اگر تعریفی از سرامیک به شکل ساده و ابتدایی بدهیم باید بگوییم که مواد سرامیک عبارتند از مواد معدنی غیرفلزی. کافی است که به اطراف خود نگاه کنید، هر آنچه که جزء مواد آلی (مانند پلاستیک، چوب و لاستیک)و فلزی نباشد سرامیک است. پس میبینیم که در دنیای کنونی سرامیکها ما را محاصره نمودهاند. شیشهها از جمله شیشههای ساختمانی، اپتیک، فیلترهای بسیار دقیق اپتیکی، مصالح ساختمانی از جمله سیمان، کاشی، چینی بهداشتی، نسوزها و کلاهکها و پوشش بیرونی موشکهای فضاپیما و قطعات اصلی کامپیوترها، اجزای درونی قطعات الکترونیک از جمله IC ها، خازنها، مقاومتها، ایمپلانتها و بسیاری از قطعاتی که جایگزین اعضای بدن انسان میشود، فروالکتریکها، فری مغناطیسها و فوقهادیها و بسیاری کاربردها و مواد دیگر که همه و همه مدیون شناخت و بوجود آمدن رشته سرامیک است. در سالهای اخیر رشتههایی مانند مواد زیستی و نانوتکنولوژی مورد توجه بسیاری از محافل علمی، تحقیقاتی و صنعتی جهان قرار گرفته است که رشته سرامیک با دوشاخه بایو سرامیکها و نانو سرامیکها در این رشتهها مطرح میباشد.
به طورکلی سرامیکها به دو دسته سنتی و مدرن تقسیم میشوند. در ایران به شکل عمده صنعت سرامیک متمرکز بر تولید سرامیکهای سنتی است که شامل صنایع شیشه، چینی، کاشی،سیمان، نسوز و ... بوده است. امکان ادامه تحصیل در این رشته تا مقطع دکترا درداخل کشور وجود دارد، وضعیت ادامه تحصیل در دانشگاههای خارج از کشور نیز در این رشته بسیار مطلوب میباشد و این رشته بسیار مورد توجه جوامع صنعتی و دانشگاهی جهان است.
از دیدگاه وضعیت بازار کار، با توجه به رشد قابل توجهی که این صنعت در ایران داشته و دارد، بازار کار مناسبی را میتوان برای آن متصور شد. هر چند با ظرفیت قابل ملاحظهای که سالانه در این رشته جذب دانشگاهها میشوند تا حدودی از قطعیت این سخن کاسته میشود. نزدیکی این شاخه از مهندسی با رشتههای فیزیک و شیمی بیش از تمامی رشتههاست و بسته به شاخههای خاص به هر یک از دو رشته فیزیک و شیمی کاربردی نزدیک میشود. دانشآموزانی که علاقمند به درک عمیقتر علل پدیدههای رفتاری مواد مختلف و یافتن کاربردهای نوین و طراحی مواد جدید متناسب با نیازهای روزافزون بشری میباشند و به طور کلی علاوه بر داشتن علایق مهندسی خود را به علوم نیز نزدیک حس میکنند، میتوانند در این رشته موفق باشند.
درهرحال کشور ما دارای خلاء های بسیاری برای محصولات و شاخههای جدید و نوین سرامیکی است.همگام با توسعه همه جانبه کشورنیاز فراوانی به مهندسان و دانشمندان تحصیل کرده در این رشته وجود خواهد داشت و هر فرد متخصص با دارا بودن جدیت، اعتماد به نفس و پشتکار میتواند بازار کاری مناسبی برای خود پدید آورد
